Występowanie. Grzyb pasożytniczy na kłosach żyta i innych traw, wytwarza ciemne przetrwalniki w kształcie rożków, zwane sporyszem.
Surowiec. Sporysz (wysuszone przetrwalniki) — Secale cornutum.
Główne związki. Mieszanina ok. 30 alkaloidów indolowych pochodnych kwasu d-lizergowego (do 0,8%) złożona z trzech grup; proste amidy (m.in. ergotyna), alkaloidy peptydowe (m.in. ergotamina i ergotoksyna, stanowiąca mieszaninę ergokrystyny, ergokryptyny i ergokorniny), alkaloidy klawinowe (m.in. chanoklawina, agroklawina, elimoklawina). Ponadto aminy biogenne (m.in. tyra-mina, histamina), związki barwne (m.in. endokrocyna, klaworubina, ergoflawina), fitosterole (m.in. sytosterol, ergosterol), olej tłusty ok. 30%
Działanie. Sympatolyticum, angiotonicum, uterotonicum.
Peptydowe alkaloidy sporyszowe oraz ergometryna wywierają różnorodne, nawet częściowo przeciwstawne działania, przy czym mechanizm niektórych z nich nie jest dostatecznie poznany. Pobudzają one wszystkie mięśnie gładkie, wywołując ich skurcz, niezależnie od różnic w unerwieniu lub od obecności jakiegokolwiek mediatora chemicznego. Szczególną wrażliwość wykazuje mięsień macicy, zwłaszcza w okresie ciąży, natomiast macica nieciężarna lub na początku ciąży, reaguje znacznie słabiej. Alkaloidy sporyszu (głównie ergometryna) nie mogą jednak służyć jako środek poronny. Związki te powodują ponadto skurcz naczyń krwionośnych, również tętnic i letniczek nadmiernie rozszerzonych, co wyraża się niewielkim podwyższeniem ciśnienia krwi, a w przypadku tętnic wewnątrzczaszkowych zmniejszeniem ataków migreny. Omawiane alkaloidy blokują a-receptory adrenergiczne, hamują ich wrażliwość na działanie amin sympatomimetycznych, znoszą kurczący wpływ adrenaliny lub noradrenaliny, a nawet odwracają działanie tych amin na ciśnienie krwi, lecz dopiero po dawkach wyższych od prawidłowo stosowanych w lecznictwie. Alkaloidy sporyszu wywierają również działanie na ośrodkowy układ nerwowy, lecz znacznie słabsze niż półsyntetyczne dwuhydropochodne. Różnice w działaniu między poszczególnymi alkaloidami są zasadniczo niewielkie i tylko ilościowe, np. ergotamina jest skuteczniejsza w zapobieganiu i znoszeniu ataków migreny, ergometryna — w działaniu kurczącym na macicę. Półsyntetyczne dwuhydropochodne ergotaminy lub ergotoksyny wykazują ograniczone działanie kurczące na mięśnie gładkie, wskutek zmniejszenia wpływu nerwów współczulnych, natomiast znacznie silniej rozszerzają naczynia i wywołują mały spadek ciśnienia krwi. Półsyntetyczny dwuetyloamid kwasu lizergowego (LSD), wprawdzie również kurczy mięśnie gładkie, tak jak inne alkaloidy sporyszu, lecz dopiero po dawkach większych; natomiast już nadzwyczaj małe dawki wywołują uczucie zatraty osobowości, oderwania od otoczenia i halucynacje. Półsyntetyczna bromokryptyna hamuje wytwarzanie hormonu prolaktyny w przysadce mózgowej oraz jest agonistą dopaminy, czyli aktywuje pozazwojowe dopaminergiczne receptory.
Działania uboczne. Ergotamina i ergotoksyna wywołują nudności, wymioty, ból brzucha, drżenie rąk i jako wczesne objawy zwężenie naczyń, ziębnięcie kończyn, chromanie (claudicatio). Po przedawkowaniu występuje podostra lub ostra okluzja naczyń i szereg znanych objawów, natomiast po długotrwałym stosowaniu (od 6 miesięcy do 4 lat) może wystąpić zwłóknienie pozaotrzewnowe (retioperitoneal fibrosis), a nawet typowy ergotyzm, objawiający się zgorzelą lub drgawkami. Ergometryna w dawkach leczniczych wywołuje jedynie umiarkowane podwyższenie ciśnienia krwi bez innych toksycznych reakcji.